Wat de afgelasting van Veteranendag ons misschien leert over weerbaarheid

“Weerbaarheid begint niet bij een noodpakket. Weerbaarheid begint bij vertrouwen.”

De afgelasting van (delen van) de Nederlandse Veteranendag heeft de afgelopen dagen veel losgemaakt. Op sociale media verschenen uiteenlopende reacties. Onder meer de bijdragen van Marco Kroon, Hans van Griensven en vele anderen maakten duidelijk dat deze beslissing veel veteranen diep heeft geraakt.
De één vond het besluit begrijpelijk gezien de uitzonderlijke hitte en de verantwoordelijkheid voor kwetsbare deelnemers. De ander zag het als een voorbeeld van een samenleving die steeds minder gewend lijkt om met risico’s om te gaan.

Beide standpunten zijn begrijpelijk. Toch bekroop mij tijdens alle discussies een ander gevoel. Misschien ging deze discussie uiteindelijk helemaal niet over de hitte. Misschien ging zij over iets veel fundamentelers. Over vertrouwen. Over verantwoordelijkheid. En over de vraag wat weerbaarheid eigenlijk betekent.

De afgelopen jaren horen we het overal. Nederland moet weerbaarder worden. Defensie spreekt over maatschappelijke weerbaarheid. Gemeenten hebben het over crisisweerbaarheid. Bedrijven investeren in cyberweerbaarheid. Burgers worden opgeroepen een noodpakket in huis te halen.

Maar wat verstaan we eigenlijk onder weerbaarheid?
Is weerbaarheid een voorraadkast met flessen water en houdbaar voedsel?
Is het een draaiboek in een la?
Of gaat het over iets veel fundamentelers?

Voor mij begint weerbaarheid bij mensen. Bij mensen die verantwoordelijkheid durven nemen. Die risico’s kunnen inschatten. Die niet in paniek raken wanneer omstandigheden veranderen. En die weten dat je moeilijke situaties zelden alleen oplost.

Iedere veteraan weet dat risico’s bestaan. Sterker nog, tijdens de militaire opleiding leer je voortdurend risico’s afwegen. Niet door ze te negeren. Maar ook niet door ieder risico uit de weg te gaan.

Je leert maatregelen nemen. Improviseren. Samenwerken. Verantwoordelijkheid nemen. En daarna handelen. Dat is geen roekeloosheid. Dat is professioneel omgaan met onzekerheid. Misschien is dat wel een van de belangrijkste lessen die Defensie haar mensen meegeeft.

Tijdens de discussie over de afgelasting van Veteranendag bleef één vraag steeds terugkomen.

Kun je mensen oproepen om weerbaarder te worden, terwijl je tegelijkertijd steeds meer beslissingen vóór hen neemt?

Ik begrijp heel goed dat organisatoren een zorgplicht hebben. Ik begrijp ook dat kwetsbare veteranen extra bescherming verdienen. Maar de meeste veteranen zijn prima in staat zelf een afweging te maken.

Ga ik wel? Ga ik niet? Blijf ik een uur? Zoek ik schaduw op? Drink ik voldoende water?

Dat zijn afwegingen die volwassenen dagelijks maken. De vraag is daarom niet of de hitte serieus genomen moest worden. Dat moest zij zonder twijfel. De vraag is eerder hoeveel ruimte mensen nog krijgen om zelf verantwoordelijkheid te nemen.

Tijdens de Veteranendag in Heemstede op 20 juni sprak ik Kirsten, een vrouwelijke veteraan. We hadden elkaar nog niet eerder gesproken en kenden elkaar ook niet echt.

Toch zei ze iets wat mij diep raakte in het gesprek wat ging over Saamhorigheid en Kameraadschap. “Als er iets met mij gebeurt, weet ik zeker dat jij er voor me bent. En andersom ook. Daarom zijn we veteranen.”

Die uitspraak ging niet over mij persoonlijk. Zij ging over vertrouwen. Niet omdat we elkaar jarenlang kennen. Maar omdat we gevormd zijn door dezelfde waarden. Door kameraadschap. Door saamhorigheid. Door het besef dat je elkaar niet laat vallen wanneer het moeilijk wordt.

Dat is misschien wel de sterkste vorm van weerbaarheid die er bestaat. Niet de kracht van het individu. Maar de kracht van de gemeenschap.

“Kun je een samenleving weerbaar noemen als burgers steeds minder ruimte ervaren om zelf verantwoordelijkheid te nemen?”

Tijdens de discussies over Veteranendag viel mij nog iets op. De overheid roept burgers op weerbaarder te worden. Tegelijkertijd ontstaat bij veel mensen het gevoel dat de overheid steeds vaker beslissingen neemt zonder burgers daar actief bij te betrekken. Of dat gevoel terecht is, is bijna minder belangrijk dan het feit dát veel mensen het zo ervaren. En vertrouwen werkt twee kanten op.

Wanneer de overheid burgers onvoldoende vertrouwt om zelf verstandige keuzes te maken, ontstaat vanzelf meer regelgeving en meer sturing. Wanneer burgers vervolgens het gevoel krijgen dat zij niet meer serieus worden genomen als volwassen mensen, neemt hun vertrouwen in de overheid af. Zo ontstaat een vicieuze cirkel.

Meer wantrouwen leidt tot meer controle. Meer controle leidt tot minder vertrouwen. En juist dat ondermijnt de weerbaarheid van een samenleving. Want weerbaarheid groeit niet door mensen steeds meer uit handen te nemen. Weerbaarheid groeit wanneer mensen verantwoordelijkheid krijgen én die verantwoordelijkheid ook willen nemen.

Misschien ligt daar wel een bijzondere rol voor veteranen. Niet omdat veteranen overal een antwoord op hebben. En ook niet omdat veteranen belangrijker zouden zijn dan anderen. Maar omdat veteranen dagelijks hebben geleerd wat samenwerken onder druk betekent. Omdat zij weten dat leiderschap niet begint bij bevelen geven, maar bij verantwoordelijkheid nemen. Omdat zij weten dat kameraadschap niet ophoudt wanneer de missie voorbij is.

Misschien hebben veteranen juist daarom iets te bieden aan een samenleving die zoekt naar meer weerbaarheid. Niet alleen tijdens oorlog. Maar juist in vredestijd.

Misschien moeten we de discussie over Veteranendag daarom niet beperken tot de vraag of de afgelasting terecht was of niet. Misschien moeten we onszelf een veel belangrijkere vraag stellen. Hoe bouwen we aan een samenleving waarin mensen zich verantwoordelijk voelen voor elkaar?

Waarin burgers de ruimte krijgen om zelf afwegingen te maken. Waarin de overheid vertrouwen durft te geven. En waarin burgers dat vertrouwen ook waard blijken te zijn. Want uiteindelijk begint weerbaarheid niet bij Defensie. Niet bij een noodpakket. Niet bij een crisisplan. Maar bij vertrouwen.

Vertrouwen tussen burgers onderling. Vertrouwen tussen overheid en samenleving. En het vertrouwen dat, wanneer het er werkelijk op aankomt, we elkaar niet laten vallen. Misschien was dat uiteindelijk wel de belangrijkste les van deze Veteranendag. Niet de hitte. Niet de afgelasting. Maar de vraag hoeveel vertrouwen we nog in elkaar hebben.

Want een weerbare samenleving bouw je niet met regels alleen. Die bouw je samen.

“Misschien is dat uiteindelijk ook de reden waarom ik mij met Veteranen Kennemerland inzet voor verbinding. Niet alleen tussen veteranen onderling, maar ook tussen veteranen en de samenleving. Want als ik één les uit mijn militaire tijd heb meegenomen, is het deze: weerbaarheid ontstaat nooit alleen. Weerbaarheid ontstaat wanneer mensen elkaar vertrouwen, verantwoordelijkheid durven nemen en weten dat ze er niet alleen voor staan.”